1976-09-18

Pomnik Katyński w Londynie jest jednym z najstarszych pomników w Europie Zachodniej. Historia jego powstania odzwierciedla trudności, jakie Polacy w wielu krajach spotykali przy podejmowaniu inicjatyw uczczenia pamięci o Zbrodni Katyńskiej.

Praktycznie do 1970 roku rządy wielu krajów jak również i lokalnych władz niechętnie podejmowały temat tej zbrodni w dużej mierze w obawie przed reakcjami dyplomatycznymi władz Związku Radzieckiego, które uznawały inicjatywy zmierzające do wskazania winnych ludobójstwa za prowokację. Według oficjalnie głoszonego przez nich kłamstwa katyńskiego za śmierć Polaków odpowiadali Niemcy, którzy chcieli przypisać winę ZSRR. Każda próba upamiętnienia ofiar spotykała się z gwałtowną reakcją władz sowieckich.

W pierwszym ogłoszonym przez hr. Stefana Zamoyskiego konkursie na pomnik katyński zwyciężył projekt mający przedstawiać obelisk u podnóża, którego miał znajdować się fragment globu ziemskiego z mapą ZSRR. Część obelisku miała być pokryta płaskorzeźbą wyobrażającą sprasowane ciała. W górnym segmencie pomnika miały wznosić się ku niebu krzyże i ręce wołające o sprawiedliwość. Na taki kształt pomnika nie zgodziły się władze brytyjskie.

W październiku 1971 w Londynie ukonstytuowało się angielsko-polskie stowarzyszenie o nazwie Fundusz Budowy Pomnika Katyńskiego (ang. Katyn Memorial Fund), na którego czele stanął lord Barnby, deputowany do brytyjskiej Izby Lordów. W skład Komitetu weszli m.in. lord St. Oswald, posłowie do Izby Gmin – Airey Neave i Toby Jessel – oraz brytyjski pisarz Louis FitzGibbon, autor książek o Katyniu, który objął funkcję honorowego sekretarza i opracował projekt pomnika wraz z hrabią Stefanem Zamoyskim. Członkami komitetu honorowego budowy pomnika zostali m.in. gen. Roy Butcher, płk Tufton Beamish, lord Monckton of Branchley, markiz Salisbury, hrabia Arran, sir George Sinclair oraz deputowany do Izby Gmin Winston Churchill, wnuk brytyjskiego premiera Winstona Churchilla.

Prace nad ostatecznym kształtem pomnika i wyborem jego lokalizacja trwały kilka lat. Początkowo Komitet planował postawić pomnik na jednym z eksponowanych placów miasta, w Chelesea. W sprawie tej odbywały się protesty oraz rozprawy sądowe. Po wyroku w 1975 roku ostatecznie musiano zrezygnować z tej lokalizacji. W końcu, aby uniknąć kolejnych opóźnień, przyjęto propozycję lokalizacji pomnika na cmentarzu Gunnersbury.

Projekt budowy pomnika wzbudził duże zainteresowanie Polonii wielu krajów świata. Plany budowy wywołały również protesty i zaniepokojenie władz Związku Radzieckiego. Ambasada Sowiecka w Londynie ostro zaprotestowała przeciwko projektowi i żądała, aby lokalne władze nie dopuściły do jego budowy.

Przeciwko projektowi budowy pomnika protestował również radziecki wiceminister spraw zagranicznych Siemion Pawłowicz Kozyriew. W sprawie protestów dyplomatycznych dotyczących pomnika kierowanych do władz Wielkiej Brytanii dwukrotnie, w 1972 i 1973, podejmowało uchwały Biuro Polityczne KC Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego z udziałem m.in. Leonida Breżniewa, Aleksieja Kosygina, Andrieja Gromyki, Michaiła Susłowa i Jurija Andropowa.

1 lipca 1976 na cmentarzu Gunnersbury uroczyście wmurowano kamień węgielny pod budowę pomnika. W dniu 18 września 1976 nastąpiło odsłonięcie obelisku. W uroczystości wzięło udział około 8000 osób. Pomnik odsłoniła Maria Chełmecka, wdowa po Tadeuszu Chełmeckim, komisarzu Straży Granicznej zamordowanym w Twerze. Ceremonii poświęcenia dokonał biskup Władysław Rubin w asyście zwierzchnika Polskiego kościoła prawosławnego, biskupa Mateusza Siemaszki, i zwierzchnika Kościoła ewangelicko-augsburskiego, biskupa Władysława Fierli, oraz dr. S. Frisnera, prezesa Związku Kombatantów Żydowskich.

W ceremonii, podczas której odegrano hymn Polski, hymn Wielkiej Brytanii i fanfary z utworu Andrzeja Panufnika Sinfonia Sacra, wzięli udział przedstawiciele ambasad Stanów Zjednoczonych, Boliwii, Kolumbii, Liberii, Brazylii i Urugwaju, lecz nie uczestniczyli w niej zaproszeni przedstawiciele ambasad krajów zachodnioeuropejskich i rządu Wielkiej Brytanii, który nie wyraził zgody na udział brytyjskiej asysty wojskowej. Brytyjski minister obrony zakazał uczestniczącym prywatnie w ceremonii oficerom brytyjskim występowania w mundurach.

To stanowisko władz Wielkiej Brytanii spotkało się z krytyką większości prasy angielskiej (m.in. dziennika „The Times”). We wrześniu 1976 odbyła się na ten temat debata w Izbie Gmin, podczas której posłowie z konserwatywnej opozycji zaprotestowali przeciwko decyzji rządu. Wyrazili oni swoje oburzenie również na forum parlamentarnego zgromadzenia Rady Europy. W sprawie tej zabierały głos także inne znane osobistości. Sir John Slessor, marszałek Royal Air Force, stwierdził, że rząd brytyjski okazał w tej sprawie „wyjątkowo złe maniery i tchórzliwą niewdzięczność”. Oficjalnie w uroczystościach katyńskich przy pomniku władze brytyjskie zaczęły uczestniczyć za rządów Margaret Thatcher.

Monument ma formę obelisku z czarnego granitu o wysokości 6,5 metra. W górnej części obelisku znajduje się stylizowany wizerunek herbu Polski otoczony wieńcem z drutu kolczastego oraz napis KATYN i data: 1940.

Na bazie obelisku umieszczono dwie inskrypcje, pierwszą w języku polskim, drugą w języku angielskim.

„Pamięci 14 500 polskich jeńców wojennych, którzy w 1940 zniknęli z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, z czego 4500 zidentyfikowano później w masowych grobach w Katyniu w pobliżu Smoleńska”.

Cmentarz Gunnersbury stał się z czasem nekropolią polskich generałów.  Zostali tu pochowani gen broni Józef Haller (1960) komendant główny AK gen. Dywizji Tadeusz Bór-Komorowski (1966) gen dywizji Kazimierz Sawa-Sawicki (1971) oraz 18 innych generałów.

W drugim dniu Światowego Zjazdu Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Londynie 13 listopada 1976 roku Prezydent RP Stanisław Ostrowski realizując decyzję z 11 listopada 1976 roku zawiesił na pomniku symbolicznie Krzyż Orderu Virtuti Militari (nr 14384), którym odznaczył zbiorowo żołnierzy polskich zgładzonych w Katyniu i innych nieznanych miejscach kaźni, dla upamiętnienia ofiary ich życia, w imię Niepodległości Polski. Order ten znajduje się w Muzeum im Gen. Sikorskiego w Londynie.

Jedną z najważniejszych tablic umieszczonych na najwyższym stopniu jest niewielka tablica w języku angielskim, jaką wmurowano 21 kwietnia 1990 roku będąca w uzupełnieniem informacji o zbrodni dokonanej przez NKWD.

„Jak ostatecznie przyznano w kwietniu 1990 roku przez ZSRR po 50 latach haniebnego zaprzeczania prawdzie.”

As finally admitted in April 1990 by the U.S.S.R. after 50 years of shameful denial of the truth

Pomnik Katyński w Londynie

Londyn

WIELKA BRYTANIA

Gunnersbury Cemetery, 143 Gunnersbury Ave, London W3 8LE, Wielka Brytania