• Alina SIOMKAJŁO, Katyń w pomnikach świata, Oficyna Wydawnicza RYTM Warszawa 2002

W centralnym punkcie Jersey City na Exchange Place frontem do Montgomery Street, na tle panoramy położonego po drugiej stronie rzeki Hudson Manhattanu. znajduje się pomnik polskich ofiar komunizmu w ZSRR poległych w Kozielsku, Ostaszkowie, Starobielsku, Kazachstanie, Syberii, Kołymie, Workucie, Łubiankach oraz wielu innych miejscach. Określany jest, jako pierwszy pomnik katyński w Stanach Zjednoczonych stojący na otwartej przestrzeni miejskiej. Jego uroczyste odsłonięcie miało miejsce 19 maja 1991 roku.

Cały pomnik ma łącznie 11 metrów wysokości. Na żelbetowej piramidzie schodkowej umieszczony jest 5 metrowy cokół z polerowanego granitu. Na umieszczonej na nim tablicy opisano historię powstania pomnika:

„Pomnik ten został zrealizowany dzięki donacjom od Polonii z Ameryki i Kanady, powstał z inicjatywy Pana Stanisłąwa Paszula (żołnierza A.K. byłego więźnia sowieckich łagrów na Syberii i Pana Józefa Płońskiego (weterana armii amerykańskiej, którzy powołali „Komitet Budowy Pomnika Katyńskiego” w Jersey City w skład którego weszli patrioci polsko amerykańscy: Prezes Krzysztof I. Nowak ESQ., Wice-prezes Stanisław Paszulski, Skarbnik Lucjan Rutkowski, Dyrektorzy: Józef Płoński, Marian Morawski, Ryszard Winowski, Władysław Sosulski, Bruno Mark Nadolczak, Ludwik Kropa, Kapelan ks. Stanisław Oleksy.

Pomnik powstał dzięki poparciu miasta Jersey City: Burmistrza – Anthony Cucci i Anna Cucci i administracji miasta, którzy ofiarowali miejsce pod pomnik. Powstał dzięki ofiarom zebranym przez polonijne organizacje i parafie jak również dzięki prywatnym fundatorom: Pani Zofia Rutkowska (obłożenie schodów granitem) Pan Stanisław Paszul (Fundator orłów w brązie) Państwo Lucy i Stanley Wolff (fundator tablicy w brązie)”.

Na froncie pomnika ponad wykutym napisem: Katyń 1940 umieszczona została urna w kształcie orła Wojska Polskiego z tarczą Amazonki. W urnie znajdują się prochy pomordowanych w Katyniu. Orzeł ma 1,20 m. wysokości. Po przeciwległej stronie exchange place znajduje się płaskorzeźba z czterometrowym krzyżem przedstawiająca matkę z trojgiem dzieci na tle tłumu więźniów podążających na Syberię. Jest tam również urna z ziemią z syberyjskich mogił Polaków oraz napis „1939 SIBERIA”

Po prawej stronie cokołu położona została płyta w brązie o wymiarach 1,20 x 0,9 m z fragmentem wiersza A. Woźnieńskiego o Katyniu w języku polskim i z Orłem – godłem polskim o wymiarach 70x70 cm. Po lewej stronie cokołu znajduje się taka sama płyta z tym tekstem w języku angielskim i Orłem amerykańskim.

Na szczycie cokołu znajduje się mierząca 5,5 m rzeźba autorstwa artysty polskiego pochodzenia Andrzeja Pityńskiego. Przedstawia ona młodego polskiego oficera ze spętanymi z tyłu rękami, zakneblowanego, przebitego zdradziecko od tyłu karabinowym bagnetem.

W roku 2004 w cokół wmurowano tablicę upamiętniającą ofiary zamachu na World Trade Center. Napis w języku angielskim:

"Nigdy nie zapomnij! Módl się za niewinne ofiary i bohaterów, którzy zginęli w ataku terrorystycznym na Amerykę 11 września 2001"

 

Pomnik Katyński w Jersey City jest najbardziej znanym monumentem katyńskim na świecie głównie przez rozgłos i kontrowersje, jakie wywołały plany burmistrza Jersey City dotyczące przeniesienia pomnika.

Walka o monument była pełna dramatycznych zwrotów akcji. W kwietniu 2018 roku burmistrz Jersey City Steve Fulop ogłosił, że w reprezentacyjnym miejscu przy nabrzeżu rzeki Hudson naprzeciw Manhattanu chce stworzyć park i usunąć stamtąd pomnik. Obawiano się, że może on w ogóle zniknąć z krajobrazu Jersey City i trafić do magazynu.

Doprowadziło to do protestów Polonii. W wyniku negocjacji pojawiła się koncepcja przeniesienia monumentu w oddalone o 60 metrów miejsce przy ulicy York, co nie wszystkich zadowalało. Przeciwnicy takiego rozwiązania uważali, że proponowana lokalizacja nie jest godna pomnika symbolizującego męczeństwo Polaków.

W tej kwestii wypowiadało się wielu najważniejszych polityków polskich i amerykańskich.

W czerwcu 2018 roku dziewięcioosobowa rada miejska Jersey City przychyliła się do projektu burmistrza, uchwalając stosowną uchwałę przy dwóch głosach przeciwnych. Nowojorski adwokat Sławomir Platta stanął na czele ruchu przeciwników przesunięcia Pomnika Katyńskiego. Zaowocowało to demonstracjami, procesami oraz pierwszą w historii stanu New Jersey zatwierdzoną petycją o obywatelskie referendum, które po zebraniu blisko ok. 7,5 tys. ważnych podpisów zostało wyznaczone na 11 grudnia 2018 roku.

Po dalszych rozmowach Platty z przedstawicielami Jersey City burmistrz i radni wycofali się z planów przesunięcia pomnika.

Dodatkowe porozumienie potwierdziła uchwała z października 2018 roku, która w pierwszym czytaniu zapewniła lokalizację monumentu w jego dotychczasowym miejscu. Jednocześnie uchylono uchwałę z czerwca 2018 roku, która miała doprowadzić do przesunięcia pomnika.

Jednak tuż przed drugim i ostatnim czytaniem uchwały nadeszła decyzja sądu stanowego w sprawie pozwu złożonego przez mieszkankę Jersey City Marię Scariati. Sąd orzekł, że uchwała z czerwca 2018 roku, stanowiąca o przeniesieniu pomnika, została niewłaściwie zatwierdzona przez radę i w związku z tym ją uchylił.

Oznaczało to również konieczność uchylenie dopiero, co wynegocjowanej październikowej uchwały gwarantującej pozostawienie pomnika w dotychczasowej lokalizacji. W tej sytuacji mecenas Platta przystąpił po raz kolejny do dialogu z przedstawicielami miasta.

Ostatecznie z nowym projektem stosownej uchwały wystąpił radny Yun. Poparli go opowiadający się od początku za nieprzemieszczaniem pomnika Richard Boggiano oraz James Solomon. Ostatecznie dołączyli do nich pozostali radni. Listopadową uchwałę Rada Miasta w pierwszym czytaniu zaaprobowała jednomyślnie. Decyzję potwierdzono w kolejnym drugim głosowaniu. uchwała unieważniła niezrealizowaną nigdy uchwałę McC-299 o usytuowaniu monumentu między ulicami Montgomery i Washington. Zagwarantowała też, że monument pozostanie przy Exchange Place na prawach użytkowania wieczystego.

 

Andrzej Pityński

Andrzej Pityński, urodzony w 1947 r. w Ulanowie koło Stalowej Woli, w rodzinie o przeszłości partyzanckiej, absolwent ASP w Krakowie, rzeźbiarz który w 1974 roku wyemigrował do USA. Jest członkiem prestiżowego Narodowego Związku Rzeźbiarzy w Nowym Jorku. Jest autorem wielu monumentalnych rzeźb, w tym pomnika „Katyń” w New Jersey, słynnych „Partyzantów” w Bostonie, pomnika Armii Błękitnej w Warszawie, czy szeroko znanej płaskorzeźby Matki Boskiej Powstańczej, trzymającej na rękach ciało chłopca – Powstańca Warszawskiego.

Przez 10 lat uczył rzeźby na amerykańskich uniwersytetach, obecnie w Johnson Atelier uczy nowych technologii rzeźbiarskich młodych artystów z całego świata Zaliczany jest obecnie do światowej czołówki rzeźbiarzy. W 2018 roku uhonorowany Orderem Orła Białego.

1991-05-19

AUTOR: Andrzej Pityński

Pomnik Katyński w Jersey City, USA

Jersey City

STANY ZJEDNOCZONE

2, Exchange Pl, Jersey City, NJ 07302, USA